همراه فلزخاموت چیست؟ راهنمای کامل انواع، اندازه، کاربرد و قیمت خاموت
اگر تا بهحال نقشههای اجرایی ساختمان یا آرماتوربندی یک ستون بتنی را از نزدیک دیده باشید، احتمالاً حلقههای فلزی دور میلگردهای اصلی توجهتان را جلب کرده است؛ این حلقهها همان خاموت هستند. خاموت چیست؟ بهزبان ساده، خاموت نوعی میلگرد عرضی است که بهصورت حلقهای بسته یا مارپیچ، دور میلگردهای طولی ستون، تیر یا فونداسیون پیچیده میشود تا از باز شدن و کمانش آنها جلوگیری کند و بتن را در برابر نیروهای برشی و پیچشی مقاوم نگه دارد. در واقع خاموت را میتوان آخرین خط دفاعی سازه در برابر زلزله دانست، چراکه در لحظه تغییر شکل ستونها، این المان است که مانع از فروریزش ناگهانی سازه میشود.
در این مقاله بهطور کامل بررسی میکنیم خاموت ساختمان چیست، چه انواعی دارد، سایز خاموت و اندازههای رایج آن کداماند، فاصله خاموت در ستون طبق آییننامه چقدر باید باشد، نحوه بستن خاموت و نحوه محاسبه تعداد خاموت مورد نیاز چگونه است و در نهایت قیمت خاموت به چه عواملی بستگی دارد.
خاموت چیست و انواع آن کدام است؟
پس از اینکه فهمیدیم خاموت چیست، باید ببینیم این المان چه انواعی دارد؛ خاموتها بر اساس شکل، روش تولید و کاربرد به دستههای مختلفی تقسیم میشوند. انتخاب نوع مناسب خاموت به موقعیت اجرا (ستون، تیر یا فونداسیون)، میزان نیروی برشی وارده و نظر مهندس محاسب بستگی دارد.
خاموت ساده
خاموت ساده رایجترین نوع خاموت میلگرد است که بهصورت یک حلقه بسته (معمولاً مربعی یا مستطیلی) با خم انتهایی ۹۰ یا ۱۳۵ درجه ساخته میشود. این نوع در بیشتر ستونها و تیرهای مسکونی با بار متوسط استفاده میشود و از میلگرد آجدار سایز ۸ تا ۱۲ میلیمتر تولید میگردد.
خاموت مهندسی
خاموت مهندسی طبق محاسبات دقیق سازهای و بر اساس نقشههای اجرایی مهندس محاسب طراحی میشود. فاصله، قطر و تعداد شاخههای این نوع خاموت در نواحی بحرانی (نزدیک اتصال ستون به تیر) متراکمتر از سایر قسمتهاست تا مقاومت لازم در برابر زلزله تأمین شود.
خاموت سنتی
خاموت سنتی همان خاموتهای خمشده بهصورت دستی یا با ابزار ساده در کارگاه است. این روش هرچند هنوز در برخی پروژههای کوچک رایج است، اما به دلیل عدم دقت در زاویه خم و فاصلهگذاری، در پروژههای استاندارد جای خود را به روشهای صنعتی داده است.
خاموت مارپیچی
خاموت مارپیچی بهجای حلقههای مجزا، بهصورت پیوسته و مارپیچ دور میلگرد طولی پیچیده میشود. این نوع خاموت معمولاً در ستونهای دایرهای و پروژههایی که نیاز به شکلپذیری بالا دارند (مانند مناطق با خطر زلزله زیاد) استفاده میشود، چون توزیع یکنواختتری از مقاومت محصورشدگی بتن ایجاد میکند.
| نوع خاموت | شکل ظاهری | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| خاموت ساده | حلقه بسته مربعی/مستطیلی | ستون و تیر با بار متوسط |
| خاموت مهندسی | طبق نقشه محاسباتی، چندشاخه | سازههای با بار بالا و نواحی بحرانی |
| خاموت سنتی | خم دستی، دقت پایینتر | پروژههای کوچک و غیراستاندارد |
| خاموت مارپیچی | پیچش پیوسته حلزونی | ستون دایرهای و مناطق زلزلهخیز |
اندازه و ابعاد خاموت
برای اینکه بهتر بفهمیم خاموت چیست و چطور انتخاب میشود، باید با سایز و ابعاد رایج آن هم آشنا شویم. سایز خاموت معمولاً بر اساس قطر میلگرد خاموت و طول ضلعهای حلقه تعیین میشود. رایجترین سایز خاموت در پروژههای ساختمانی، میلگرد آجدار قطر ۸ و ۱۰ میلیمتر است؛ در سازههای سنگینتر یا نواحی بحرانی ممکن است از میلگرد خاموت قطر ۱۲ میلیمتر هم استفاده شود. طبق آییننامه بتن ایران، حداقل قطر خاموت برای میلگرد طولی تا سایز ۱۶ میلیمتر نباید کمتر از یک مقدار مشخص باشد و برای میلگردهای طولی بزرگتر، قطر خاموت هم باید افزایش یابد.
ابعاد حلقه خاموت نیز باید متناسب با پوشش بتن (کاور) و فاصله میلگردهای طولی از هم طراحی شود؛ فاصله آزاد بین دو میلگرد طولی مجاور معمولاً نباید از ۱٫۵ برابر قطر بزرگترین میلگرد و از ۴۰ میلیمتر کمتر باشد، تا بتن بهخوبی دور میلگردها را بگیرد.
خرید میلگرد فقط به پیدا کردن پایینترین قیمت بازار محدود نمیشود. خریدار باید بداند چه سایز و گریدی برای پروژه مناسب است، چه مقدار میلگرد نیاز دارد، محصول را از کدام کارخانه یا فروشنده تهیه کند و هزینه نهایی پس از اضافهشدن حمل، مالیات، بارگیری و تخلیه چقدر خواهد شد. برای دریافت اطلاعات بیشتر، مقاله راهنمای خرید میلگرد در ایران + نکات طلایی خرید را در بلاگ همراه فلز مطالعه کنید.
کاربرد خاموت در ساختمان
حالا که مشخص شد خاموت چیست و چه انواعی دارد، وقت آن است که ببینیم این قطعه دقیقاً در کجای ساختمان به کار میرود. خاموت ساختمان در سه بخش اصلی هر سازه بتنی کاربرد دارد: ستون، تیر و فونداسیون. در خاموت ستون، وظیفه اصلی جلوگیری از کمانش میلگردهای طولی تحت فشار است؛ در تیرها، خاموت عمدتاً نیروهای برشی ناشی از بارهای عمودی را کنترل میکند؛ و در فونداسیون، خاموتها باید تمام میلگردهای طولی را در بر بگیرند و با قلاب ۱۳۵ یا ۱۸۰ درجه در گوشهها بسته شوند تا در هنگام بتنریزی جابهجا نشوند.
اگر عکس خاموت را در کارگاههای ساختمانی دیده باشید، متوجه میشوید که این قطعات پیش از بتنریزی، دور قفس آرماتور بسته میشوند و با سیم آرماتوربندی در جای خود ثابت میمانند. کیفیت اجرای این مرحله تأثیر مستقیمی بر مقاومت نهایی سازه در برابر زلزله دارد؛ خاموتهای ضعیف یا با فاصله نامناسب، نقطه ضعف اصلی بسیاری از سازههای آسیبدیده در زلزلههای گذشته بودهاند.
استانداردها و قوانین ملی خاموت
دانستن اینکه خاموت چیست کافی نیست؛ اجرای صحیح آن هم باید مطابق ضوابط مشخصی باشد که در مبحث نهم مقررات ملی ساختمان تعریف شده است. مهمترین این ضوابط مربوط به فاصله خاموت در ستون است:
- در ناحیه بحرانی ستون (نزدیک اتصال به تیر یا فونداسیون)، فاصله خاموتها نباید از کمترین مقدار میان یکچهارم کوچکترین بعد ستون، ۸ برابر قطر کوچکترین میلگرد طولی و ۱۲۵ میلیمتر بیشتر شود.
- در سایر قسمتهای ستون (خارج از ناحیه بحرانی)، این فاصله میتواند تا کمترین مقدار میان نصف کوچکترین بعد ستون، ۶ برابر قطر کوچکترین میلگرد طولی و حداکثر ۲۵۰ میلیمتر افزایش یابد.
- در خاموت فونداسیون، فاصله در نواحی زیر ستونها معمولاً بین ۸ تا ۱۵ سانتیمتر و در بخشهای میانی تا حدود ۲۰ سانتیمتر مجاز است.
رعایت این فاصلهها توسط پیمانکار و بازرسی دقیق آن توسط ناظر، از الزامات اجرایی هر پروژه ساختمانی است و نباید بدون تأیید مهندس محاسب تغییر کند.
آرماتوربندی فرایند آمادهسازی، برش، خمکاری، چیدمان و تثبیت میلگردها در اعضای بتنی مطابق نقشههای سازه است. برای کسب اطلاعات دقیقتر در این زمینه، مقاله آرماتوربندی چیست؟ آموزش اصول، نکات و اهمیت آرماتوربندی سازه را در بلاگ همراه فلز مطالعه کنید.
نحوه محاسبه تعداد خاموت مورد نیاز
برای محاسبه تعداد خاموت مورد نیاز در یک المان (مثلاً یک ستون)، مراحل زیر طی میشود:
- طول عضوی که باید خاموتگذاری شود مشخص میشود (مثلاً ارتفاع خالص ستون).
- طبق ضوابط بالا، فاصله خاموت در ناحیه بحرانی و ناحیه غیربحرانی بهصورت جداگانه تعیین میشود.
- طول هر ناحیه بر فاصله خاموت همان ناحیه تقسیم و یک واحد به آن اضافه میشود تا تعداد خاموت لازم بهدست آید.
- نتایج دو ناحیه با هم جمع میشوند تا تعداد کل خاموت مورد نیاز آن عضو مشخص شود.
نحوه بستن خاموت هم به همان اندازه اهمیت دارد: خاموت باید عمود بر میلگردهای طولی قرار گیرد، با سیم آرماتوربندی محکم بسته شود و در گوشهها خم استاندارد (۱۳۵ درجه) داشته باشد تا در هنگام لرزش سازه باز نشود. برای برش و خم دقیق میلگرد خاموت، از دستگاه خاموتزن استفاده میشود؛ این دستگاه با خمکاری یکنواخت و دقیق، از ایجاد ترک در میلگرد و خطای فاصلهگذاری جلوگیری میکند و برای پروژههای بزرگ نسبت به خم دستی ترجیح داده میشود.
قیمت خاموت و عوامل مؤثر بر آن
قیمت خاموت بهطور مستقیم به قیمت میلگرد خاموت (میلگرد آجدار مصرفی) وابسته است و از آنجا که این قیمت روزانه در بازار فولاد نوسان دارد، برای اطلاع از نرخ بهروز باید به منابع قیمتگذاری معتبر مراجعه کرد. عوامل اصلی مؤثر بر قیمت خاموت عبارتاند از:
- سایز و قطر میلگرد خاموت: هرچه قطر بیشتر باشد، وزن و در نتیجه قیمت هر عدد خاموت بالاتر میرود.
- هزینه خمکاری: استفاده از دستگاه خاموتزن صنعتی نسبت به خم دستی، هزینه تولید را کمی افزایش میدهد اما دقت اجرا را بالا میبرد.
- کارخانه تولیدکننده میلگرد: برند و استاندارد تولید (نظیر A2 یا A3) در قیمت نهایی مؤثر است.
- حجم سفارش: خرید عمده معمولاً با نرخ مناسبتری همراه است.
برای پروژههای بزرگ، بهتر است پیش از خرید، برآورد دقیق تعداد و سایز خاموت مورد نیاز انجام شود تا هزینه نهایی قابل پیشبینی باشد.
خمکاری میلگرد فرایندی است که طی آن، میلگرد مستقیم مطابق ابعاد و زاویههای مشخصشده در نقشههای سازه شکل داده میشود. برای دریافت اطلاعات بیشتر در این زمینه، مقاله خمکاری میلگرد چیست؟ انواع روشهای خمکاری میلگرد را در بلاگ همراه فلز بخوانید.
جمعبندی
در این مقاله دیدیم خاموت چیست، چه انواعی دارد و چرا یکی از حیاتیترین اجزای آرماتوربندی هر سازه بتنی است که با در برگرفتن میلگردهای طولی، از کمانش آنها جلوگیری کرده و مقاومت سازه را در برابر نیروهای برشی و زلزله تضمین میکند. رعایت دقیق فاصله خاموت در ستون طبق آییننامه، انتخاب سایز خاموت مناسب و نحوه بستن خاموت اصولی، سه رکن اصلی یک اجرای ایمن هستند.
پرسشهای متداول
مطالب مرتبط
بهترین میلگرد برای ساختمانسازی و فونداسیون؛ گریدها، اندازه و کارخانهها
1403/11/17
میلگرد چیست؟ اشتباهات رایج هنگام استفاده از آن کدام است؟
1401/02/11
میلگرد ساده چیست؟ آشنایی با کاربرد و مراحل تولید
1401/02/11
لیست کامل کارخانههای تولید کننده میلگرد در ایران
1403/12/27
خمکاری میلگرد چیست؟ انواع روشهای خمکاری میلگرد
1404/03/11
کاربردهای میلگرد آجدار و مزایای آن در پروژههای ساختوساز
1402/06/13
روش های کاشت میلگرد در بتن، ستون و فونداسیون
1401/08/23