لوله گازی چیست؟ انواع، سایز، استاندارد و کاربرد

لوله گازی لوله‌ای است که برای انتقال گاز طبیعی از شبکهٔ شهری تا وسایل گازسوز ساختمان یا در خطوط صنعتی به کار می‌رود. در بازار آهن، این نام بیشتر برای لوله فولادی سیاه درزدار با دیوارهٔ متوسط (سری Medium در استاندارد EN 10255) استفاده می‌شود. «لوله گازی»، «لوله گاز» و «لوله تست گاز» در بازار نام‌های یک محصول‌اند.

لوله گازی چیست؟

لوله گازی هر لوله‌ای است که جنس، ضخامت و آزمون‌های آن برای عبور گاز تحت فشار مناسب باشد. در لوله‌کشی ساختمان، این لوله معمولاً فولادی، سیاه (بدون پوشش روی) و درزدار است و با رزوه یا جوش به هم وصل می‌شود. در شبکهٔ توزیع زیرزمینی شهری بیشتر از لوله پلی‌اتیلن و در خطوط انتقال سراسری از لوله‌های فولادی ضخیم با استاندارد مؤسسهٔ نفت آمریکا (API) استفاده می‌شود.

فرق این لوله با لوله معمولی در کنترل کیفیت آن است: باید بدون نشتی باشد، خط جوش سالمی داشته باشد و ضخامتش با مقدار اعلام‌شده بخواند. نشتی گاز طبیعی خطر انفجار و خفگی دارد. فشار گاز داخل ساختمان‌های مسکونی پایین است (حدود ۱/۴ psi یا ۷ اینچ ستون آب)، اما لوله و اتصالات باید بدون کوچک‌ترین نشتی آن را تحمل کنند.

چرا به آن «لوله تست گاز» می‌گویند؟

«تست گاز» نام بازاری است و به آزمون فشاری اشاره دارد که لوله پس از تولید از آن عبور می‌کند تا از نبود نشتی در بدنه و خط جوش مطمئن شوند. این نام به‌تنهایی استاندارد یا کلاس فشار لوله را مشخص نمی‌کند؛ پس هنگام خرید، استاندارد و ضخامت را هم بپرسید.

انواع لوله گازی

لوله گازی از نظر جنس فولادی، پلی‌اتیلن یا مسی است، از نظر روش تولید درزدار یا بدون درز، و از نظر محل نصب روکار یا توکار. رایج‌ترین نوع در ساختمان، لوله فولادی سیاه درزدار است.

بر اساس جنس

• فولادی: رایج‌ترین لوله گازی در ساختمان و صنعت است. استحکام بالا، مقاومت در برابر ضربه و امکان جوشکاری و رزوه‌کاری دارد، اما در برابر رطوبت باید با رنگ یا عایق محافظت شود.
• پلی‌اتیلن (PE): سبک و مقاوم در برابر خوردگی است و بیشتر در شبکه‌های توزیع زیرزمینی به کار می‌رود. چون در برابر نور خورشید و حرارت آسیب می‌بیند، برای لوله‌کشی روکار مناسب نیست.
• مسی: انعطاف‌پذیر است و در برخی کشورها برای لوله‌کشی داخلی گاز استفاده می‌شود. در ایران کاربرد آن در گازرسانی ساختمان محدود است.

بر اساس روش تولید

لوله درزدار از نوار ورق فولادی ساخته می‌شود که لبه‌هایش به هم جوش داده می‌شود. بیشتر لوله‌های گازی ساختمانی از این نوع‌اند و قیمت مناسب‌تری دارند. لوله بدون درز (مانیسمان) از شمش توپر سوراخ‌کاری می‌شود و چون خط جوش ندارد، برای فشارها و دماهای بالاتر در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی انتخاب می‌شود. برای آشنایی بیشتر با انواع لوله فولادی بدون پوشش، مقالهٔ انواع لوله سیاه را بخوانید.

روکار و توکار

لوله روکار روی دیوار یا سقف نصب می‌شود و بازرسی و تعمیر آن ساده‌تر است. لوله‌های روکار پس از رنگ ضدزنگ معمولاً با رنگ زرد مشخص می‌شوند تا از لوله‌های دیگر جدا باشند. لوله توکار داخل دیوار، کف یا خاک قرار می‌گیرد و باید با پوشش عایق (مثل نوار پلی‌اتیلن) در برابر خوردگی محافظت شود. ضوابط رنگ‌آمیزی، عایق‌کاری و مسیر عبور هر دو نوع در مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان (لوله‌کشی گاز طبیعی) آمده است.

سایز و ضخامت لوله گازی

سایز رایج لوله گاز خانگی ۱/۲ تا ۲ اینچ است و طول هر شاخه معمولاً ۶ متر است. سایز لوله گازی با اینچ نام‌گذاری می‌شود، اما این عدد برابر قطر خارجی نیست. برای مثال لوله ۱ اینچ قطر خارجی حدود ۳۳٫۷ میلی‌متر دارد. جدول زیر ابعاد سری متوسط (Medium) استاندارد اروپایی EN 10255 را نشان می‌دهد که مبنای بسیاری از لوله‌های گازی ساختمانی است.

کارخانه‌های داخلی ضخامت‌های دیگری هم تولید می‌کنند؛ برای همین در بازار لوله ۱/۲ اینچ با ضخامت ۲ تا ۲٫۸ میلی‌متر دیده می‌شود. برای وزن سایزها و ضخامت‌های دیگر به جدول وزن لوله همراه فلز مراجعه کنید.

در لوله‌کشی ساختمان‌های مسکونی معمولاً سایزهای ۱/۲ تا ۲ اینچ به کار می‌رود. اما سایز هر مسیر را نباید از روی عادت انتخاب کرد؛ طراح لوله‌کشی آن را بر اساس مصرف وسایل گازسوز (بخاری، پکیج، آبگرمکن، اجاق) و طول مسیر و طبق جدول‌های مبحث هفدهم محاسبه می‌کند.

استاندارد لوله گاز

لوله گازی فولادی ساختمانی طبق EN 10255، لوله خط انتقال طبق API 5L و لوله پلی‌اتیلن گاز طبق ISO 4437 تولید می‌شود:

• EN 10255: استاندارد اروپایی لوله فولادی جوشی و بدون درز قابل رزوه، با دو سری متوسط و سنگین، از سایز ۱/۸ تا ۶ اینچ. این استاندارد جایگزین BS 1387 بریتانیا شده است.
• API 5L: استاندارد مؤسسهٔ نفت آمریکا برای لوله‌های خط انتقال نفت و گاز با گریدهایی مثل B و X42 تا X70.
• ISO 4437: استاندارد لوله‌های پلی‌اتیلن مخصوص گازرسانی زیرزمینی.

در ایران، ضوابط طراحی، اجرا و بازرسی لوله‌کشی گاز ساختمان در مبحث هفدهم مقررات ملی ساختمان آمده است و اجرا باید توسط مجری دارای صلاحیت انجام شود و به تأیید بازرس برسد. پیش از خرید، استاندارد موردنیاز را از نقشه یا مشخصات فنی پروژه بگیرید.

کاربردهای لوله گازی

مهم‌ترین کاربرد لوله گازی، لوله‌کشی گاز ساختمان از کنتور تا وسایل گازسوز است؛ این لوله در شبکهٔ شهری، خطوط انتقال، صنایع و حتی سازه‌های سبک هم به کار می‌رود.

• لوله‌کشی گاز ساختمان: انتقال گاز از کنتور به بخاری، پکیج، آبگرمکن و اجاق.
• شبکهٔ توزیع شهری: بیشتر با لوله پلی‌اتیلن زیرزمینی.
• خطوط انتقال سراسری: با لوله‌های فولادی API در قطرهای بزرگ و فشار بالا.
• صنایع و نیروگاه‌ها: رساندن سوخت به کوره، دیگ بخار و توربین.
• کاربردهای غیرگازی: لوله تست گاز به‌دلیل در دسترس بودن و رزوه‌پذیری، در ساخت رگال، نرده و سازه‌های سبک غیرباربر هم استفاده می‌شود.

اتصالات و روش اتصال لوله گاز

لوله گاز فولادی به دو روش به هم وصل می‌شود: رزوه و جوش. در سایزهای کوچک (معمولاً تا ۲ اینچ) اتصال رزوه‌ای با اتصالات چدنی یا فولادی رایج است و در سایزهای بزرگ‌تر جوشکاری انتخاب می‌شود. نوع اتصال مجاز برای هر سایز و محل نصب را مبحث هفدهم تعیین می‌کند.

• زانو: برای تغییر مسیر ۴۵ یا ۹۰ درجه.
• سه‌راه: برای انشعاب گرفتن از خط اصلی.
• بوشن و تبدیل: برای وصل کردن دو لوله هم‌سایز یا دو سایز متفاوت.
• مهره ماسوره: برای اتصالی که بعداً باز و بسته شود.
• شیر گاز: برای قطع جریان گاز قبل از هر وسیله گازسوز.

پس از اجرا، کل لوله‌کشی با فشار هوا آزمایش می‌شود تا نشتی نداشته باشد؛ مقدار فشار و مدت آزمایش در مبحث هفدهم آمده است.

تفاوت لوله گازی با لوله آب و لوله API

تفاوت لوله گازی با لوله API در استاندارد و فشار کاری است: لوله گازی ساختمانی طبق EN 10255 برای فشار کم تا متوسط ساخته می‌شود، اما لوله API طبق API 5L و با گریدهای B تا X70 برای خطوط پرفشار نفت و گاز تولید می‌شود. لوله آب هم معمولاً گالوانیزه است.

جایگزین کردن این لوله‌ها با یکدیگر بدون تأیید مهندس درست نیست. برای مثال پوشش روی لوله گالوانیزه برای آب در نظر گرفته شده است و مجاز بودن آن در لوله‌کشی گاز را باید در مبحث هفدهم و مشخصات پروژه بررسی کرد. دربارهٔ کاربردهای این لوله، مقالهٔ کاربرد لوله گالوانیزه را ببینید.

عوامل مؤثر بر قیمت لوله گاز

قیمت لوله گاز بیشتر به وزن آن بستگی دارد، چون در بازار معمولاً کیلویی فروخته می‌شود. عوامل اصلی این‌ها هستند:

• سایز و ضخامت: هر چه وزن هر متر بیشتر باشد، قیمت هر شاخه بالاتر است.
• کارخانهٔ تولیدکننده: برندهای مختلف قیمت کیلویی متفاوتی دارند.
• قیمت ورق فولادی: لوله درزدار از ورق ساخته می‌شود و با گران شدن ورق، قیمت آن هم بالا می‌رود.
• مقدار سفارش و هزینه حمل: فاصلهٔ انبار تا محل پروژه و حجم خرید در قیمت نهایی اثر دارد.

نکات خرید و تشخیص لوله اصل

لوله گازی اصل مشخصات کارخانه روی بدنه دارد، ضخامت و وزنش با جدول می‌خواند و خط جوش یکنواختی دارد.

1. مشخصات حک‌شده را بخوانید. روی بدنهٔ لوله‌های کارخانه‌های معتبر نام کارخانه، سایز، ضخامت و استاندارد چاپ یا حک شده است.
2. ضخامت را با کولیس بسنجید. از ظاهر لوله نمی‌شود فهمید ضخامت ۲٫۵ است یا ۲٫۸ میلی‌متر.
3. وزن شاخه را با جدول مقایسه کنید. وزن خیلی کمتر از جدول معمولاً یعنی ورق نازک‌تر از مقدار اعلام‌شده.
4. خط جوش را نگاه کنید. جوش طولی باید یکنواخت، بدون ترک و بدون حفره باشد.
5. گواهی بخواهید. برای پروژه‌های رسمی، گواهی کارخانه و تأییدیه‌های لازم را از فروشنده بگیرید؛ ممکن است بازرس آن را درخواست کند.

استعلام قیمت از همراه فلز

برای خرید، سایز، ضخامت، کارخانهٔ موردنظر و تعداد شاخه را به کارشناسان فروش همراه فلز بگویید. آن‌ها موجودی، قیمت روز و زمان تحویل را به شما اعلام می‌کنند.